A̱da (nwap)
|
Á̱ lyuut ati̱kut wuni di̱n Tyap Maba̱ta̱do ja (Maba̱ta̱do) |
| Tafa | Benue–Congo peoples |
|---|---|
| A̱lyem mbyin | Da |
| A̱byin | Naijeriya |
| Shyia̱ di̱ fam tyok a̱byin | Si̱tet Ka̱duna, Si̱tet Na̱sa̱rawa |
A̱da ba (Daa: Ham, Kpat: Jaba) yet nwap hwa nang ku shyia̱ di̱ fam a̱tak Si̱tet Ka̱duna, di̱ fam a̱ka̱wa̱tyia̱ a̱byin Naijeriya ka a̱ni,[1] ma̱ a̱di̱di̱t si̱ shyia̱ ba̱ng Susot A̱gwomna̱ti Mali Jaba, Ka̱ciya ma̱ng Ka̱ga̱rko á̱si̱ a̱tak Si̱tet Ka̱duna, Naijeriya. Daa ji ja yet a̱lyem mba ka, a̱wot ba̱ ngyei a̱pyia̱ mba Ham, ba̱ si̱ yei a̱lyem mba ka Hyam. A̱kpat wu ngyei mba Jaba, a̱wot zop ghyiang mbwak a̱tyulyen lilyem a̱ yet byina̱byin fam a̱byin hu (John 2017) a̱ni ku yong mi̱ cet a̱ si̱ kaat nyia̱ a̱lyoot 'Jaba' ka yet swang a̱lyiat tok ja. Mat a̱nia, ku myim a̱ lyang nji a̱ ji̱p.[2][3] Tyan jhyang ku sak shi á̱kpa A̱daa hu kpa̱mkpaan ma̱ng á̱niet 400,000.[4]
Nkhang
[jhyuk | jhyuk a̱tyin ka]A̱ghyang a̱niet nwuak a̱cucuk nyia̱ A̱da ba, bibya ku tsa Taada Nok ji gbangbang di̱n jen ji á̱ ku tsa taat pyipyia̱ nghwughwu terakota na ba̱ tyai nkhang gbangbang na a̱ni ma̱ a̱bakeang A̱da ka nang á̱ ngyei Nok a̱ni.[5]
Taada
[jhyuk | jhyuk a̱tyin ka]Á̱ song a̱yet Tuk-Ham (A̱tuk-A̱da kya ka) kuzang a̱lyia̱ mami a̱keang Kwain (nang A̱kpat wu ku byian yei hu ba̱ si̱ gyei Kwoi a̱ni), mi̱ Sot A̱gwomna̱ti Mali Jaba. Á̱ song song a̱ja da̱ a̱beam a̱cak Ita wa.[6][7]
Khwi
[jhyuk | jhyuk a̱tyin ka]A̱lyiak A̱da ba yet Krista bya, á̱ tyan shi a̱kpa mba hu ma̱ng shi 85% mami a̱yaa̱kpa 100%. Kpa̱mkpaan ma̱ng 75% a̱mgba̱m á̱niet ba yet, si̱sak ma̱ng nunu ghyáng, "Krista A̱vanjelikat" bya, ma̱ng 10% ba̱ shyia̱ ma̱ng susot Krista jhyáng ja a̱ni.[8]
A̱lyem
[jhyuk | jhyuk a̱tyin ka]A̱da ba lyiat ma̱ng Daa ja.
Kwai-nfwuo-á̱niet
[jhyuk | jhyuk a̱tyin ka]Á̱ ngyei á̱nietba̱ngtyok (ku á̱gwam) A̱da ba Kpop Ham. Kpop Ham wu mi̱ di̱ yong huni wa yet A̱tyushityok (A̱ST) Kpop-Ham wu Dr. Jonathan Danladi Gyet Maude (J.P.), OON.[9]
A̱ca̱cet á̱niet
[jhyuk | jhyuk a̱tyin ka]A̱ca̱cet á̱niet ma̱ng a̱sok A̱da a̱ni bya ba:
- Martin Luther Agwai
- Andrew Jonathan Nok
- Adamu Maikori, la̱uya a̱son a̱ neet ghwut ma̱ A̱tak Ka̱duna a̱ni
- Audu Maikori, a̱tyukpaat ma̱ng Group CEO a̱si̱ lebet rekwot Chocolate City Entertainment
- Yahaya Maikori, a̱tyukpaat ma̱ng Group CEO a̱si̱ lebet rekwot Chocolate City Entertainment
- Admiral Ishaya Iko Ibrahim, Chief of Naval Staff gbangbang ma̱ng Sarkin Yaki Ham
- Felix Hassan Hyet, Minister of Aviation gbangbang
- Justice Danlami Sambo, Justice Sokoto High Court gbangbang
- A̱tyokhwu Dr. Chris Abashiya, A̱tyulyuut, A̱tyukwainfwuo ma̱ng Activist
- A̱tyokhwu AVM Usman Ma'azu, Military Administrator gbangbang a̱si̱ A̱byin Ka̱duna
- Col T.K Zabairu, Military Administrator gbangbang a̱si̱ A̱byin Imo
- Ambassador Nuhu Bajoga, A̱tyubeang Gwomna A̱byin Ka̱duna, 2011-2015
A̱ya̱fang
[jhyuk | jhyuk a̱tyin ka]- ↑ James, Ibrahim (1986). "The Ham in history : the Ham and their neighbours. Jos University Press. ISBN 978-166-038-4.
- ↑ John, P. H. (2017). Narratives of identity and sociocultural worldview in song texts of the Ham of Nigeria: A discourse analysis investigation (Doctoral dissertation, Stellenbosch: Stellenbosch University).
- ↑ "Hyam". Ethnologue.
- ↑
- ↑ McKenna, Amy (2011). The History of Western Africa: Britannica guide to Africa. The Rosen Publishing Group. p. 173. ISBN 1615303162.
- ↑ Matthew-Daniel, B. J. St.; Mamman, A. B.; Petters, Sunday W.; Oyebanji, J. Oluwole; Federal Ministry of Information Nigeria (2000). Nigeria, a People United, a Future Assured: Survey of states. Federal Ministry of Information Nigeria. p. 250. ISBN 9780104321.
- ↑ "Tuk-Ham". ZODML (in English). Retrieved 2017-01-31.
- ↑ Nwuai Joshua project da̱ á̱niet Ham ba
- ↑ HAM CULTURAL HERITAGE. HAM CULTURAL HERITAGE.