A̱dyundyung a̱nyiuk
Adyundyung anyuk fah, anyiuk ba-shye ma nyii angyei sub-Saharan African, Aboriginal Australian, nbiyang atyin Melanesian. Kimberlé Williams Crenshaw kushyi mang aniet baku-gwut mang adidam tazwa ya aswon, dania shyei khap adyundyung ayuk (discrimination) (danian bangyet ayuk ani) ma bin amerika. Adidam wuni bai ming ya'ason din fam feminism nbiyang swom agyi danian tyaai nbiyang shyei aliat din sisak ji an khaat nvak ning an khap ayuk danian lat ani.[1] akan dabiyang ba, nung anshia kalma 'misogynoir' (lakli) di nshyei atsatsak shyi. Shyin dung adyundyung ayuik.[2] Misogynoir yet kalma ha ning an more tazwa shyei ghap kwa ani (racism) asi misogyny. Kidee jija yetmisogynoir an khap adyundyung ayuk ani, nbiyang Kwano ba anandyung di yet akatuk aniet alak li ani, nbiyang shyei ba di yet aniet ba law cat miyan ayuk ani, diyet kham bagwut manyi din tam yet kham ani.[3] Kyang nung asi nani nya nbye, ankai adyundyung ayuk awot ku sin nvuong ba nwai suswot ba Kwan bali nung ba san ba yanci ani, ali ning ba shyi cacaat mung akum aniet ba.[4]
Nyuyuk (Womanism) yet adidam wa.anet mung ta'ada danian yanji ankoot adyundyung anyuk neet gbangbang, huhwa sin nbye Alice Walker, angyei hu adidam bai mung koyan, tung anyuk musaman anyuk Afrika.[5]
AYUIK BA KWAK ASON BIBIN ANI ( FAMOUS WORLD LEADERS)
Mami ayuk ba yet Aya gwak nbiyang muhiminci ani [acat tat agyi mavwuo kani] anyiuk bwubwom nbiyang siyasa mami khang gbangbang, aku nbye adyundyung ayuik. Kidee, ayang ntyok Qalhata nbiyang Candace asi Meroe ba yet atswatswaat ayuk bya zam jen gbangbang mami Aya kwak ason anayuk (Queen )min Afrika .[74][75]
Sinat, aku khai adyundyung anyiuk 21 nbiyang asiba anwat ba cacaat cucuk ntyok danian kwak ason UN b neet ming soswot alyen ani, Sarai agyiang ba neet Afrika nbiyang Caribbean. Afare Adyundyung Abyik akhai ani gu kwak ason guwa yet Elisabeth Domitien, aku yet Prime Minister asi Central Afrika Republic neet zwat jyung ma lye 1975 sinat zwat Nyan ma lye 1976. Adyundyung Abyik a bang alabiyang Sarai asinat nguwa yet ayang ali Eugenia Charles, aku bang tyok abyin Dominika a shim bai alye 15, neet zwat anatat alye 1980 sinat zwat ata'a 1995. Shugaba Ellen Johnson Sirleaf bang tyok Liberia alye 12.[76]
Ma lye 2021, Ngozi Okonjo-Iweala ku yet afare adyundyung Abyik a bang cuk nbiyang akwak ason agbandang akpa aniet nbiyang byiebyin ba nyiang kaso ming agyiyang ani.[77]
Adyundyung ayuik anai kushie mami asiba aku dyep danian nwaat agbandang shan dyep di sisak ji baku ngban tyok ani di fang ning angyei "Nobel Prizes" ani. Toni Morrison ku yet adyundyung Abyik afare ning anwai tankai shan dyep aja ani ma lye 1993, aku jong gu shan dyep Lyuut "literature". Wangari Maathai si yet adyundyung Abyik Aya shan dyep angei "Nobel Peace Prize" ma lye 2004.[78] Ellen Johnson Sirleaf nbiyang Leymah Gbowee si kau shan tyiok "Nobel Peace Prize" nbiyang Tawakkol Karman ma lye 2011.[79]
Ma byin Amerika, Toni Morrison ku yet afare adyundyung Abyik angyei "Nobel laureate" ani. Shirley Chisholm si bye muhiminci mami asiba ba cat tyok tafa Democrat di cat yet atyu bang abyin "President" Amerika ani ma lye 1970. MI lye 2020 khai Atyu bang abyin ma byin "United States", Joe Biden ku tye alyoot Kamala Harris gu yet byek gu ji, si huni sin tye guwa afare adyundyung Abyik Atak Asian, ashyi dyep bang tyok huni ani. Biden si shyei ya khai hu, si huni sin tye ayang-ali Harris si yet afare adyundyung Abyik aneet Atak Asia gu yet byek Atyu bang abyin "United States" ka.[80] With nbiyang Atyu fak sharia (Justice) Stephen Breyer hye nye ana wat tam gu huni ming lye 2021–22 sinat tyiak, President Joe Biden si khai Ketanji Brown Jackson gu ya'ason ming bang kotu angei Supreme Court justice ani.[81] abyik majalisa Aya tat agyi (Senate) si tabata ming gu ndyo, aniet 53 tazwa aniet 47 si khai nye ba shim ming zwat anaai mam 7, ma lye 2022, asi tabat tam hu atuk 30, ming zwat ata ma lye 2022.[82]
Danian Aya kwak ason ming asorong aniet angei "Civil Rights movements" ani din njen, Ida B. Wells asi khwat ason asorong ma byin "United States" asi Amerika, asi kpaat kyang angei "Alpha Suffrage Club" ani.[83] Betsy Stockton si khwuk vak danian asi ba ba nwai guut amali tyok ani ma kayang Hawaii bashyi nat fang guwa si nbye asinat kpaat avwuo fang danian asi ba ba nwai nguut amali ntyok ani ma kayang Maui ma byin Hawaii ma lye 1823.[84]
Afrika Atsak atikut: tsari Maputo