Jump to content

Inikpi Nggwona̱gwam

Neet di̱ Wikipedia
               

Á̱ lyuut ati̱kut wuni di̱n Tyap Maba̱ta̱do ja (Maba̱ta̱do)

inikpi Nggwona̱gwam
a̱tyubishyi
Sot mbyina̱nap Jhyuk
A̱byin mbyinNorth Central Jhyuk
A̱keang mbyinIdah Jhyuk
A̱tuk kwi1556 Jhyuk
A̱keang kwiIdah Jhyuk
Lilyem a̱ lyen lyiat, lyuut ku tyia̱ bwak ma̱ng a̱nhu a̱niGa̱ra (a̱lyem) Jhyuk
Ta̱mprincess Jhyuk
Cuk ji a̱ ku ba̱ng a̱niprincess Jhyuk
Inikpi Nggwona̱gwam
Ghwughwu Inikpi ma̱ ka̱shwuo Ega mi̱ Idah

Inikpi Nggwona̱gwam was kuyet a̱khwup nggwona̱gwam a̱ si̱ tyok Tyok Igala, nang á̱ ku niat ma̱ng á̱ nsan tyok a̱keang a̱hwa da̱nian jhya hyaai ma̱ng a̱niet Igala Bini̱ mi̱ 1515-1516 di̱n jen nang Ata Ayegba Oma-idoko mbang tyok a̱ni.[1] Ghwughwu nka hu ni̱n shyia̱ di̱ yong hu ma̱ a̱ca̱caat a̱bi ka ma̱ng ka̱shwuo Ega kpa̱mkpaan ma̱ A̱ghyui Nigern Idah, si̱tet Kogi Nigeria. Á̱niet Igala si̱ nwuat mman ba a̱lyoot a̱kya li̱lyim ka.[2]

Mi̱ ntsa centuri 16th wu, a̱niet a̱byin tyok Igala ku shyia̱ ma̱ zwang ma̱ng a̱byin tyok Bini ka. Zwang a̱ ja ku tyia̱ shyok a̱niet Igala ba, ma̱ng bibyin mba hu á̱ si̱ saai a̱wot a̱cicen ba meang a̱na̱nvan ba si̱ ntyia̱. A̱gwam wu si̱ cat hyia̱ kyang a̱bok, a̱ nggu gu cat vak san a̱byin tyok nggu ka. A̱bok wu si̱ nwuak shim nyia̱ ma̱ a̱wat ka nang a̱byia̱ ka nshyia̱ á̱ ka ya a̱byin tyok Bini a̱ni kya yet á̱ nwuak Inikpi Nggwona̱gwam za̱nang di̱ nvak niat ka a̱cet.² A̱gwam wu si̱ lyin kyang nyia̱ a̱ fa̱k a̱lyia̱ ya da̱ nggu a̱ shyia̱ kyang nyia̱ bah. Inikpi nggwona̱gwam, si̱ fi̱k a̱ri̱bidi a̱ shyia̱ ma̱ a̱tyia̱ nka wu a̱ni, ka̱ si̱ lyip kyang hu bai gu a̱lyia̱ ya a̱ni. Nang ka̱ nfi̱k kyang a̱bok wu hyia̱ a̱ni, ka̱ si̱ shim ka̱ si̱ nwuak a̱pyia̱ nka.³ Á̱ si̱ niat Inikpi nggwona̱gwam ma̱ng swuan a̱beam a̱ghyui Naija, a̱wot á̱ si̱ nwuak a̱cucuk da̱ za̱nang nka ji̱ nyia̱ jija san a̱byin tyok Igala di̱ gbi̱ri̱m. Á̱niet nzwang Bini ba, si̱ nwuan a̱keang ka mi̱ a̱lyirip ndong (ku si̱ tak nang a̱tan a̱sok Inikpi't Nggwona̱gwam kikya), ba̱ si̱ bwuok lilyim, a̱kwok a̱ ngyei á̱ wa kan tyak ma̱ng a̱keang.⁴ A̱fwun, a̱ ni njhyung Inikpi Nggwona̱gwam nang a̱gwazwang a̱ nwuak swuan gu da̱nian a̱niet nka a̱ni. Ghwughwu Inikpi Nggwona̱gwam hu nin yong di̱ a̱vwuo á̱ niat nka a̱ni mi̱ Idah, Si̱set Kogi, a̱wot gado nka hu si̱ ya a̱son ma̱ng a̱mabwoi si̱ nce cobai.

Inikpi ku yet a̱nap tyityok a̱tyok wa mi̱ ghwughwu-a̱guguut a̱lyia̱ a̱lyia̱ 2020 nkhyang tyityok Inikpi, tyiet mbwak Frank Rajah Arase.[3]

A̱shot Tyok A̱keang Igala, swat nyinyang ma̱ng shyia̱ ka̱nka̱ra̱ng kuyet a̱tsaai sangba̱p nyia̱ ma̱ng jen a̱ja mbwak tyok Bini.[4] Da̱nian á̱ ka fwuun a̱shwuom jhya ka choba̱i a̱ni a̱wot á̱ nwuak tyok hu a̱ya, Inikpi Nggwona̱gwam ka yet ngwon a̱nab A̱gwam ma ta̱k kya si̱ yet zonseap za̱nang na̱ng a̱bok wu khyia̱i a̱ni.[4][2] Inikpi Nggwona̱gwam nwuak a̱pyia̱ nka ka yet za̱nang ku nang A̱gwam Ayegba wu nkwan a̱ nyap hu a̱ni.[5]

  1. Agbese, Aje-Ori (2021-02-17), "Preserving the memories of precolonial Nigeria", The Routledge Companion to Black Women’s Cultural Histories, Milton Park, Abingdon, Oxon; New York, NY: Routledge, 2021.: Routledge, pp. 89–99, ISBN 978-0-429-24357-8, retrieved 2022-08-29{{citation}}: CS1 maint: location (link)
  2. 1 2 "Inikpi, self-sacrificing Igala Princess". The Guardian Nigeria News - Nigeria and World News (in American English). 2019-07-28. Retrieved 2022-08-29.
  3. "Mercy Johnson to release movie 'Legend of Inikpi' on Jan. 24". The Sun Nigeria (in American English). 2020-01-08. Retrieved 2020-05-06.
  4. 1 2 Jones, D.R. (1991-06-28), "Sacrifice and holiness", Sacrifice and Redemption, Cambridge University Press, pp. 9–21, retrieved 2022-08-29
  5. Agbalajobi, Damilola Taiye (2021-09-29), "African Women in Politics: Past, Present and the Future", The Political Economy of Colonialism and Nation-Building in Nigeria, Cham: Springer International Publishing, pp. 171–188, ISBN 978-3-030-73874-7, retrieved 2022-08-29