Marcus Garvey
|
Á̱ lyuut ati̱kut wuni di̱n Tyap Maba̱ta̱do ja (Maba̱ta̱do) |
| Sot mbyin | a̱sam |
|---|---|
| A̱byin mbyin | Colony of Jamaica |
| A̱lyoot da̱ a̱lyem mbyin | Marcus Mosiah Garvey |
| A̱lyoot nang á̱ ku tyia̱ nggu | Marcus |
| A̱lyoot kyangbwak | Garvey |
| A̱tuk mbyin | 17 Zwat A̱ni̱nai 1887 |
| A̱keang mbyin | Saint Ann's Bay |
| A̱tuk kwi | 10 Zwat A̱taa 1940 |
| A̱keang kwi | West Kensington |
| Tangka̱i kwi | natural causes |
| Cause of death | stroke |
| A̱vwuoniat | National Heroes Park |
| A̱tyunswat | Amy Jacques Garvey, Amy Ashwood Garvey |
| Lilyem a̱ lyen lyiat, lyuut ku tyia̱ bwak ma̱ng a̱nhu a̱ni | Shong |
| A̱lyem lyuut | Shong |
| Place of detention | Federal Correctional Institution, Atlanta |
| Convicted of | mail and wire fraud |
| Penalty | incarceration |
| A̱kwok nta̱m | Negro Factories Corporation, Negro World, Black Star Line |
| A̱ ku nat fang hu ma̱ | California State University, Fresno, Birkbeck, University of London |
| A̱vwuonta̱m | New York City |
| Memba sot kwai-nfwuo-á̱niet | People's Political Party |
| Nwap | African Jamaican, African Americans |
| A̱guguut | Harlem Renaissance |
| Yet kap nsot | Universal Negro Improvement Association and African Communities League |
| Political ideology | Black Nationalism, Pan-A̱fi̱̇rikanizi̱m |
| Za̱nang nang gu ku san a̱ni | Order of National Hero, National Association of Black Journalists Hall of Fame |
| Copyright status as a creator | copyrights on works have expired |
Marcus Mosiah Garvey Jr. (17 Zwat A̱ni̱nai 1887 – 10 Zwat A̱taa 1940) ku yet a̱tyoguguut cat-a̱ka̱wat kwainfwuo-á̱niet Ja̱ma̱ika wa. Nggu wa ku yet a̱tyukpaat ma̱ng a̱son Pi̱resi̱den-Jenera sot Universal Negro Improvement Association and African Communities League (UNIA-ACL, á̱ ngyei UNIA ma̱ tai a̱ni) ji, nang gu nyia̱ ma̱ng a̱nji a̱ si̱ shei a̱pyia̱ nggu A̱kwak A̱son Ba̱ng Kham Afi̱rika. Da̱ a̱lyiat a̱di̱dam, Garvey ku yet A̱tyucatmun-a̱byin a̱dyundyung kwa wa a̱ si̱ mun yet A̱tyucatmun-a̱pyia̱ Afi̱rika a̱ni. A̱di̱dam nggu wu wa á̱ si̱ bwuak yei Garveyizi̱m a̱ni.
Á̱ ku byin Garvey mi̱ kyangbwak Ja̱ma̱ika ba̱ yet a̱dyundyung á̱niet ba̱ laai byia̱ kurum a̱ni mi̱ Saint Ann's Bay a̱wot jen nang gu ku yet a̱fai a̱ni, a̱ ku nwuo ma̱ a̱bwuanng tsot nkyangfang nia nang nggwonmyiam a̱ni. A̱ si̱ nyia̱ ta̱m mi̱ Kingston, a̱ si̱ nwuo ma̱ a̱guguut yuniyon kaswuo wu. A̱ sii du swan mi̱ bibyin Kosi̱ta Rika, Panama, ma̱ng Nggi̱lan da̱ a̱banjen. Ma̱nang gu si̱ bwuok a̱byin Ja̱ma̱ika a̱ni, a̱ si̱ ba̱ kpaat sot UNIA ji ma̱ a̱lyia̱ 1914. Ma̱ a̱lyia̱ 1916, a̱ si̱ shyei a̱ nat ma̱ A̱byin Badundung A̱merika a̱ si̱ ba̱ kpaat sa sot UNIA ji mi̱ fam Harlem ma̱ a̱keang Niyu Yok. Mi̱ da̱ la̱u a̱lyiat tazwa muna̱pyia̱ tsi̱tsak Á̱nietafi̱rika a̱mali ma̱ng Á̱nietafi̱rika ba̱ shyia̱ di̱ nta a̱ni, a̱ si̱ tsa kampen tyiai tyok ta̱wap-a̱byin A̱shong tazwa á̱niet mi̱ Afi̱rika ba a̱ si̱ tsa cat si̱sak nang tsung-a̱byin ji na muna̱pyia̱ di̱ fam kwainfwuo-á̱niet. A̱ si̱ ma ndam si̱sak nang Afi̱rika na yet mi̱ kyang nyiung hwa a̱tafa sot kwainfwuo-á̱niet jhyiung a̱wot nggu wa na si̱ ngyet a̱kwak a̱son wu, a̱wot a̱ na si̱ nkpa cám ji̱ na tyia̱ á̱dyundyung á̱niet ba ba̱ swan a̱dyundyung a̱ni. Shimba á̱ ku mak nwuo mi̱ tsung-a̱byin ji bah, a̱mgba̱m ma̱ng a̱nia, a̱ tyia̱ fwuo nggu hu di̱ cat li nyia̱ a̱guguut Bwuok-a̱-bai-Afi̱rika wu shyia̱ ya a̱son a̱ni, a̱ si̱ ya fwuang nyia̱ kap á̱niet nta Afi̱rika ba ba̱ bwuok á̱ nat a̱ja̱u. Á̱niet ma̱ a̱di̱di̱t si̱ nwuo cat a̱di̱dam Garvey wu ba̱t, a̱wot a̱yaamemba sot UNIA ba si̱ laai á̱ shi. A̱di̱dam ghai á̱dyundyung á̱niet nggu wu—ma̱ng nyia̱ kpa̱ndang nggu ma̱ng á̱nietndak ntangka̱i nkwa nvam jhyang zan ma̱ng a̱shong kwa nang sot Ku Klux Klan (KKK) ji mi̱ di̱ cat mban a̱di̱dam ghai á̱niet ca̱caat ma̱ng tangka̱i kwa vam mba hu—si̱ bai ma̱ng zook tsi̱tsak Garvey ma̱ng á̱ghyang a̱ca̱cet á̱niet cat a̱ka̱wat Afi̱rika-A̱merica nang W. E. B. Du Bois, a̱nyan wa ku mban a̱di̱dam muna̱pyia̱ á̱niet nkwa vam nvwuon a̱ni.