Shita-a̱byin
|
Á̱ lyuut ati̱kut wuni di̱n Tyap Maba̱ta̱do ja (Maba̱ta̱do) |
| Tafa | useful plant, Zingiber |
|---|---|
| Byia̱ ta̱m | medicinal plant, spice, vegetable |
| Á̱kum a̱lyoot | Z. officinale |
| Taxon name | Zingiber officinale |
| Taxon rank | species |
| Parent taxon | Zingiber |
| Has fruit type | capsule |
| This taxon is source of | ginger, ginger rhizome, Zingiberis Siccatum Rhizoma, smell of ginger |
| IUCN conservation status | DD |
| Za̱nang nang gu ku san a̱ni | medicinal plant of the year, Medicinal plant of the year |
| External data available at URL | https://www.gbif.org/dataset/93725bf2-6ada-47f9-bd5e-0e679e3d245e, https://www.gbif.org/dataset/31dc1507-a6e1-4233-a8df-c7a78596a7e4 |
| Hardiness of plant | 9 |
| Taxon author citation | Roscoe |
| GRIN URL | https://npgsweb.ars-grin.gov/gringlobal/taxonomydetail.aspx?id=42254 |
Shita-a̱byin ji (Zingiber officinale) yet kyangtang-a̱byin hwa ku ghwut ma̱ng kywaat a̱ni nang á̱ nyian ta̱m ma̱ng a̱ni̱nan nhu ba, di̱ mbeang lyen kyayak (ma̱ng a̱ta̱bwai) ma̱ng nyian a̱ki̱kan-mali.[1] Ji̱ yet kyangtang-a̱byin hwa á̱ cyui a̱ka̱nyiung a̱ni ma̱ a̱lyia̱ a̱wot ku si̱ byia̱ a̱bwubwuk a̱tyin a̱ yet mi̱ a̱kikyuo bya ba̱ kuut-kukuut ba̱ na tat mita nyiung ma̱ng shi a̱za, a̱wot a̱kikyuo ba si̱ li fa̱fap. Shita-a̱byin ni̱ tang nkywaat na̱ byia̱ a̱sa̱khwot a̱ka̱waa na̱ sai-si̱sai a̱ni ma̱ng a̱ka̱ta̱m na̱ byia̱ a̱sa̱khwot a̱metit a̱ni, a̱wot na̱ tang neet mi̱ a̱ni̱nan bibya ca̱caat di̱ tityin vwuon.[2]
Shita-a̱byin shyia̱ di̱ kwai Zingiberaceae jija, nang á̱ mun byia̱ bagina (Curcuma longa),[3] ka̱ri̱damom (Elettaria cardamomum), ma̱ng ga̱la̱ngga̱t. Shita-a̱byin ku neet mi̱ fam A̱tak-a̱tyin A̱siya hwa ku shyia̱ kpa̱mkpaan ma̱ng kyai a̱sa̱khwot hu a̱ni, a̱wot ka̱ta̱i á̱niet A̱si̱ti̱ronesiya bibya ku tsa kap nji. Ma̱nang ba̱ shyei a̱ni, ba̱ si̱ cong ma̱ng a̱nji kat fam Ndo-Pasi̱fi̱k hu di̱n jen ngeap á̱niet A̱si̱ti̱ronesiya ji (kp. 5,000 KsdB), ba̱ si̱ nat gbang á̱ tat Hawaii. Shita-a̱byin ji yet shita jhyiung ja mami a̱di̱di̱t ka nang á̱ ku tsa ghwut ndyo neet mi̱ tsung-a̱byin A̱siya, ji̱ si̱ tat Yurop di̱n jen a̱bwuanng shita ji, a̱wot A̱helen ma̱ng A̱rom gbangbang ba ku si̱ nyia̱ ta̱m ma̱ng a̱nji.[4]
Á̱ ku nyia̱ ta̱m ma̱ng shita-a̱byin mi̱ nyian a̱ki̱kan-mali mi̱ bibyin Caina, Ndya, ma̱ng Ja̱pan nyia̱ neet mi̱ gbangbang, a̱wot a̱fwun, á̱ nyian ta̱m ma̱ng a̱nji nang kyang beang gbi̱ngban hwa a̱ni. Shita-a̱byin ni̱ beang di̱ fam kwoi di̱n jen shyia̱ ma̱ a̱nyiuk,[5] ma á̱ si̱ li kyang ku na yong shim a̱cucuk wu nyia̱ shita-a̱byin ni̱ beang nvwuong kwoi mi̱ kemoterapi bah.[6] Kyiak bai a̱fwun, a̱yin si̱ mi̱n dyen ka̱nang shita-a̱byin beang di̱ ku zwan bah.[7] Ma̱ a̱lyia̱ 2023, kap shita-a̱byin mi̱ swanta hu ku yet a̱yaaton milyon 4.9 bya, a̱wot a̱byin Ndya kya ku kwak a̱son ka ma̱ng %45 a̱mgba̱m.
A̱ya̱fang
[jhyuk | jhyuk a̱tyin ka]- ↑ "Ginger, NCCIH Herbs at a Glance". US NCCIH. 1 Zwat Swak ma̱ng Sweang 2020. Retrieved 4 Zwat A̱kubunyiung 2023.
- ↑ Sutarno H, Hadad EA, Brink M (1999). "Zingiber officinale Roscoe". In De Guzman CC, Siemonsma JS (eds.). Plant resources of South-East Asia: no.13: Spices. Leiden (Netherlands): Backhuys Publishers. pp. 238–244.
- ↑ "Curcuma longa L." Plants of the World Online, Kew Science, Kew Gardens, Royal Botanic Gardens, Kew, England. 2018. Retrieved 26 Zwat Tsat 2018.
- ↑ Ghyuap di̱n tyan: Invalid
<ref>tag; no text was provided for refs namedKew - ↑ Ghyuap di̱n tyan: Invalid
<ref>tag; no text was provided for refs namedpreg - ↑ Ghyuap di̱n tyan: Invalid
<ref>tag; no text was provided for refs namedchemo - ↑ Ghyuap di̱n tyan: Invalid
<ref>tag; no text was provided for refs nameddrugs