Jump to content

Marok Ga̱ndu

Neet di̱ Wikipedia
               

Á̱ lyuut ati̱kut wuni di̱n Tyap Maba̱ta̱do ja (Maba̱ta̱do)

Marok Ga̱ndu
a̱tyubishyi
Sot mbyina̱sam Jhyuk
A̱byin mbyinNaijeriya Jhyuk
A̱keang mbyinNaijeriya Jhyuk
A̱tuk kwi1902 Jhyuk
Ta̱mhero Jhyuk

Marok Ga̱ndu ku Marok Ga̱ndu Magata (18?? - 1902) ku yet a̱tyuvwuong á̱niet a̱tsaai á̱khwo a̱ neet fam Jenshyung Afrika a̱ si̱ ma ngyet a̱kwak a̱son nzwang A̱tyap, a̱nyan wa ku khwu di̱ cam a̱byin nggu ka a̱ni.

Si̱sak ma̱ng a̱lyiat Ka̱za-Toure na mi̱ Achi et al. (2019), Ga̱ndu ku yet

"...a̱kwak a̱son nwalyak wuwa ma̱ng a̱kwak a̱son nzwang sot vwuong á̱niet a̱tsaai á̱khwo A̱tyap a̱ lan mi̱ fi̱ng a̱ni..."

Sot nzwang A̱kpat ji nang a̱gwam Za̱uza̱u (Zariya) a̱ na nyia̱ tyok ma̱ng a̱gba̱mgbam cet a̱ni nang á̱ ngyei Muwammat Kwasa̱u ku kwak a̱son a̱ni, jija si̱ bai ta̱bat nggu di̱ fwuong jen ji nwuai a̱byin A̱tyap 1902 nggu hu, si̱ hu ku tsa da̱ kpa̱mkpaan ma̱ng a̱lyia̱ 1897 a̱ni. Ca̱caat ma̱ng shei a̱nu A̱bi̱ri̱ti̱n ba, nwuai mi̱ nwuai huni ku kwok swuan kyang ku na swak á̱niet 1,000 ma̱ a̱da̱dei.[1] Á̱ si̱ bai tsa yei nwuai mi̱ nwuai huni "Tyong Kwasa̱u" di̱n Tyap ji (di̱n Shong á̱ nyia̱ "Running away from Kwassau"). Ga̱ndu neet bai Magata, a̱tsatsak a̱bakeang a̱bakwai Jei si̱ kwai A̱gbaat ji, kwai A̱tyap ji̱ yet a̱gwak nzwang a̱ni.[2] Á̱ shyia̱ ma̱ng a̱di̱dam wu nyia̱ á̱ ku lak njhyung nyiá̱ sang a̱sokfa nggu ba nang a̱kwak a̱son a̱ la̱u ma̱ng zwakhwu tazwa zwáng á̱niet nta a̱ni mami nkhang gbangbang yong ka̱ngka̱ng á̱niet nggu ba.[da̱ ya nfa̱k 1]

Yebaat ma̱ng hyaai

[jhyuk | jhyuk a̱tyin ka]

Á̱ ta̱bat Ga̱ndu mi̱ 1902 gba̱mgbam mbwak tyok ya̱shuk A̱kpat ba di̱ ta̱gbi̱ng nang Atyap vwuot a̱yaat a̱wot si̱ fwan di̱ san a̱kwak a̱son mbaa. Á̱ si̱si̱ nnyiak gu á̱ si̱ hyat gu di̱n vak swat shan ma̱ a̱yit Santswan ka, A̱byin A̱tyap.[da̱ ya nfa̱k 2] Á̱ si̱ ta nggu zwang mi̱ a̱man a̱lyia̱ neet di̱ fi̱ri̱ng nggu hu. Mat vwuot lihyat, á̱ bu si̱ ma nkup gu a̱gba̱ndang a̱toot A̱kpat mi̱ vam á̱ si̱si̱ ndap gu gat a̱pyia̱ á̱ kat a̱pyia̱ nggu ka. Á̱ si̱ khwat á̱ghyang á̱niet nzwang A̱tyap nang á̱niet nzwang Kwasa̱u ba ku yebaat a̱ni bai di̱ tyan hyaai ji á̱ si̱ tak ma̱ng a̱mba nyia̱ ba̱ li a̱gwam mba wu.[3] Á̱ tak nyia̱ Kwasa̱u kyiak yong swat á̱niet nang gu ta̱bat a̱ni di̱n shán, fwui á̱ghyang ma̱ng swuan a̱ghwon a̱ si̱si̱ niat á̱ghyang ma̱ng swuan, mat tyei á̱ghyang á̱niet ba da̱ a̱hyem ta wa. [da̱ ya nfa̱k 3][4]

Sheda a̱ghyang a̱bwonu Ninyio (2008) neet kwok a̱bwonu si̱ tyaat yebaat Ga̱ndu hu a̱nii: "Á̱ghyang á̱niet A̱tyab bya fwop a̱nu ma̱ng á̱niet a̱tsaai á̱khwo Za̱uza̱u ba. Á̱zanson njen hyaai nggu ji, á̱ kup ngguu tyentyang ma̱ng a̱jhyem a̱yaatoot Sarauta (tyok) A̱kpat ba, si̱ a̱bya bya yet a̱gba̱ndang a̱toot á̱ si̱ kup nggu a̱pyia̱ ma̱ng Jan dara (a̱shong bung) á̱ si̱ gat gu a̱pyia̱ ka. Á̱ yong a̱nia bah. Á̱ ma tyia̱ nggu taba ma̱ a̱nu a̱ fi̱ng ma̱ng gworo a̱ nyuai nang a̱gwam A̱kpat a̱ni á̱ si̱ tsa jhyuai nggu á̱ nyia̱ "raika shidade Sarkin Katab." Si̱ huni fa ma̱ ca̱caat a̱cat nyia̱ 'shyicet ang ku labeang a̱gwam Katab (A̱tyap)'." Á̱ tak nyia̱ á̱ si̱si̱ nswat guu di̱n shan a̱zaghyi jhyuai maat hu. Hyaai huni si̱ khwat tyei bobwot di̱ yong ka̱tsak ma̱ng ka̱ngka̱ng A̱tyap ba ma̱ a̱tyetuk nwuai á̱niet Bi̱ri̱ti̱n ba.[5]

Yohanna (n.m.z.) a mbeang Akau (2014) ma lyiat tazwa hyaai nggu hu, a̱wot ma̱ mam zwat ku vwuon ma̱ng si̱ á̱ghyang hu.[6][7]

Si̱sak ma̱ng a̱lyiat Kazah-Toure mami Achi et al. (2019), á̱ zama bwom a̱bwom nwuat shi a̱ghyang mat á̱ nsak gu mi̱ fwuo tat da̱ a̱beam 1940, koji ma̱ A̱byin A̱tyap ka di̱n jen gya̱ra̱p ma̱ng song, á̱ njhyung za̱kwa a̱ngi̱ri̱m nggu ji, kwa̱i, ma̱ng a̱ka̱tuk hyaai ma̱ng jen doot fwuo ce nggu hu a̱ni, a̱wot kyang a̱ga̱de, á̱ si̱ bwoi a̱bwom ka di̱n Tyap kikya bah, a̱wot da̱ a̱lyem Kpat kya. [8]

A̱ya̱fang

[jhyuk | jhyuk a̱tyin ka]

Lyuut-a̱tatak

[jhyuk | jhyuk a̱tyin ka]
  1. Á̱ ku byia̱ (ku bye yet) kwan ma̱kpaat mat á̱ yok sak ghwughwu ma̱ng á̱di̱dam a̱tyunwai sok a̱fa wu, Marock, mi̱ nfwuo A̱tyap ba. Kap jat hu hwa yet gba̱mgbam ma̱ng a̱di̱dam ku nat a̱ mbwuot swak a̱ni ma̱ng nkyang njhyang a̱mgba̱m ma̱ng zwá Kati̱lik ma̱ng Protestan ji tung ma̱ng a̱mgba̱m nang á̱nietcen tyok A̱bi̱ri̱ti̱n ba ku nyia̱ ba nshai nkhang gbangbang Atyap na (dundung ma̱ng á̱nietyok mali A̱kpat ba) nang a̱vwuo ka ntat a̱ni ku kyang nyiung á̱ si̱ bai tyiet ma̱ nce na̱ khwi bai a̱ni bah tazwa nkhang a̱zama mba na a̱ni bah ma̱ng á̱nyiak nang Marok Ga̱ndu; ma̱ng nyiá̱ Marock ba ku myim ba̱ swan a̱za̱za̱rak mi̱ nfwuo Á̱niet A̱tyap ba. Marok tan a̱fi̱ng ka̱ lan swak ka tazwa cam a̱byin nggu ka ma̱ng á̱niet nka ba. : Achi et al. 2019, w. 136
  2. A̱dodo ta̱gba̱k nzwang mbwak Za̱uza̱u ma̱ng byan nkyang hu ku khwi a̱ni du tyia̱ á̱niet A̱tyap ba ba̱ fwung di̱ yong ka̱tsak bah shimba ba̱ si̱ mi̱n vwuong a̱tsaai ka tyak bah. Tsi̱tsak da̱ a̱beam 1900 ma̱ng 1902 á̱niet nwuai ba neet Za̱uza̱u si̱ ta̱bat nwalyak a̱nyan wa a̱ kwak a̱son a̱ si̱ yet a̱kwak a̱son á̱niet nzwang wu, Marok Ga̱ndu. Si̱ huni tat a̱ta̱n ma̱ng yebaat ma̱ng hyaai nggu wu, di̱n vak swat shan. Kyang hu ku ghwut a̱ni á̱zanson hwa yet tyei bobwot yong ka̱tsak ma̱ng ka̱ngka̱ng ma̱ a̱tyetuk nwai á̱niet Bi̱ri̱ti̱n hu (Kazah-Toure 1995). : Kazah-Toure 2012, w. 92.
  3. Di̱ fam Magata, Mayayit, Maka̱ra̱u ma̱ng A̱shong A̱sh[y]ui, Kwasa̱u ta̱taat á̱niet ba ba̱ yong ka̱tsak ma̱ng ka̱ngka̱ng ba̱t. A̱ si̱ kyiak yong swat á̱niet ba nang gu ta̱bat a̱ni di̱n shán, a̱ si̱ fwui á̱ghyang ma̱ng swuan. Mami mba nang á̱ nyia̱ gu swat di̱n shan a̱ni bya yet Marok si̱ Magata. Á̱ ma nyia̱ nyia̱ á̱ niat Zi̱nyip Kutunku ma̱ng Kuntai Mado a̱si̱ Mashan ma̱ng swuan. Nyia̱ wuni yet doot mat mwang á̱niet ba da̱ a̱hyem wa. Da̱ a̱kwonu a̱kya, kak tangka̱i lak a̱di̱dam, ma̱ng a̱ka̱tuk nyia̱ si̱ bai tsa lak li ku labeang a̱ni tazwa a̱mgba̱m nkyang nang tyok a̱kpat wu ngyong a̱kwonu a̱ni tat si̱sak ji nang ce a̱fwun hu ma ni̱ nnyia̱ na̱mbwon tangka̱i lak li gbangbang hu a̱ni meang. : Achi et al. 2019, w. 92

A̱ya̱fang-a̱mami

[jhyuk | jhyuk a̱tyin ka]
  1. Spurway, Michael V. (1932). "Zango Katab Notes". National Archives Kaduna (NAK): ZAR Prof No. 607
  2. Achi et al. 2019, p. 123
  3. Achi et al. 2019, ng. 123-4
  4. Kazah-Toure 2012, w. 92
  5. Ninyio, Y. S. (2008). Pre-colonial History of Atyab (Kataf). Ya-Byangs Publishers, Jos. Ng. 82-2. ISBN 978-978-54678-5-7
  6. Yohanna, S. The National Questions: Ethnic Minorities and Conflicts in Northern Nigeria. Kagoro: Macrom Prints. p. 147.
  7. A̱ka̱u, K. T. L. (2014). The kcg-en Dictionary. Benin City. p. xiii-xiv. ISBN 978-978-0272-15-9.
  8. Achi et al. (2019), pp. 124-5

Nkwaa̱mbwat

[jhyuk | jhyuk a̱tyin ka]
  • Achi, B.; Bitiyonɡ, Y. A.; Bunɡwon, A. D.; Baba, M. Y.; Jim, L. K. N.; Kazah-Toure, M.; Philips, J. E. (2019). A Short History of the Atyap. Tamaza Publishinɡ Co. Ltd., Zariya. Ng. 9-245. ISBN 978-978-54678-5-7
  • Kazah-Toure, Toure (2012). Citizenship and Indigeneity Conflicts in Nigeria [Identity Conflicts: Belonging and Exclusion in Zangon Katab]. Citizenship Rights Africa. Ng. 88-121.